Homo Politicus et Homo Academicus

Ίσως να είναι νωρίς για να ανακηρύξουμε το τέλος της Ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης, δεν είναι όμως καθόλου νωρίς για να παρατηρήσουμε ότι ο τρόπος με τον οποίο οικοδομήθηκε η ΕΕ στον 20ό και στις απαρχές του 21ου αιώνα επιφυλάσσει κάποια όρια, τα οποία φαίνεται να πλησιάζουμε. Η απόρριψη της Συνθήκης της Λισσαβόνας από τον ιρλανδικό λαό, καθώς επίσης και ο σκεπτικισμός άλλων λαών της Ευρώπης δεν δείχνουν παρά τις συνέπειες μιας διαρκούς κρίσης στην Ευρώπη. Αυτή η κρίση δεν είναι μόνο πολιτική, είναι πρωτίστως κοινωνική και οικονομική. Όπως επίσης δεν οφείλεται μόνο στην κρίση εμπιστοσύνης και στο δημοκρατικό έλλειμμα που εκτρέφονται εδώ και δεκαετίες στους κόλπους της Ένωσης. Η κρίση εκπηγάζει μέσα από συσσωρευμένες αποτυχίες των ηγεσιών να δώσουν λύσεις στα προβλήματα της καθημερινότητας των νέων, σύνθετων και πολύπλοκων πολυεθνικών κοινωνιών της Ευρώπης. Το αποτυχημένο δημοψήφισμα στην Ιρλανδία κτύπησε ίσως το τελευταίο καμπανάκι πριν από ένα σημείο χωρίς επιστροφή.

Παραδόξως, η ΕΕ φαίνεται να μην επιθυμεί να αντιμετωπίσει τα προβλήματά της. Αντίθετα, προσπαθεί να τα εξορκίσει. Ερμηνεύοντας το αποτέλεσμα στην Ιρλανδία, ο κ. Σακροζί υποστήριξε την άποψη ότι ‘οι πολίτες δεν αντιλαμβάνονται τον τρόπο με τον οποίο οικοδομούμε (sic) την ΕΕ’. Αυτή η άποψη συνοψίζει μια βαθιά πεποίθηση της πλειοψηφίας των πολιτικών ηγεσιών στην Ευρώπη, η οποία θεωρεί ότι οι πολίτες δεν είναι σε θέση να συμμετέχουν στη λήψη κρίσιμων αποφάσεων. Τι είναι όμως αυτό που κάνει τη συμμετοχή των πολιτών στην επικύρωση μιας Συνθήκης πιο κρίσιμη από τη συμμετοχή τους στην εκλογή πολιτικής ηγεσίας; Σίγουρα όχι ο βαθμός κατανόησης, αλλά το γεγονός ότι οι πολιτικές ηγεσίες κρίνονται σε περιοδική βάση, ενώ οι Συνθήκες της ΕΕ μια φορά και δια παντός. Η συζήτηση θα μπορούσε να τερματιστεί εδώ με τη διαπίστωση ότι η ΕΕ αντιμετωπίζει πρόβλημα δημοκρατικότητας. Δεν θα ήταν όμως αρκετό.

Τα αίτια της τρέχουσας κρίσης αφορούν κυρίως την παρακμή της επικρατούσας ιδεολογίας πάνω στην οποία κτίστηκαν οι κοινωνίες στην Ευρώπη, δηλαδή της ιδεολογίας του φιλελευθερισμού. Η ισορροπία ανάμεσα στην προστασία της ατομικής ελευθερίας, από τη μια, και της ισότητας, από την άλλη, έχει ανατραπεί οριστικά. Η άμετρη προστασία της ατομικής και εταιρικής πρωτοβουλίας στο πλαίσιο της φιλελεύθερης οικονομίας της αγοράς και του ελεύθερου ανταγωνισμού λειτούργησε σε βάρος της ισότητας των πολιτών και οδήγησε στην ανισομερή κατανομή του πλούτου και της ιδιοκτησίας, γεγονός που αντανακλάται και στην κατανομή πολιτικής εξουσίας στις σύγχρονες ευρωπαϊκές κοινωνίες. Ιδιαίτερα στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, η αδυναμία του κρατών μελών και της ΕΕ να ελέγξουν την κατανομή πλούτου και εξουσίας έχει δώσει ένα υπερεθνικό χαρακτήρα σε αυτό το φαινόμενο. Οι Ευρωπαίοι πολίτες παρατηρούν ότι η ΕΕ ενδιαφέρεται κυρίως για την προστασία των κανόνων της αγοράς χωρίς να είναι σε θέση να αντιμετωπίσει τα πραγματικά τους προβλήματα, τα οποία προκύπτουν ως παράπλευρες απώλειες της παγκοσμιοποίησης.

Η απουσία εναλλακτικής πολιτικής πρότασης απλώς οξύνει την κρίση. Η εναλλαγή ανάμεσα σε δεξιές και σοσιαλδημοκρατικές κυβερνήσεις δεν φαίνεται να κάνει πλέον αίσθηση στις κοινωνίες της Ευρώπης. Η ευρωπαϊκή αριστερά έχει εγκλωβιστεί σε μια συνεχή και συχνά μίζερη ρητορική διαμαρτυρίας, η οποία στερείται πρότασης και οράματος. Αναμφίβολα, η θεωρία του λεγόμενου «τρίτου δρόμου» φαίνεται να απέτυχε οριστικά, αφού δεν μπόρεσε να συστηματοποιήσει την πρόταση για το κοινωνικό κράτος.

Δεν θα ήταν υπερβολή να ισχυριστούμε ότι ζούμε στην περίοδο του μετά-Διαφωτισμού. Μια ιδιόμορφη περίοδο όπου ο φιλελευθερισμός επικρατεί ως μια ηγεμονική ιδεολογία που καλλιεργεί την ανελευθερία, την αποξένωση και την απολιτικοποίηση του κοινωνικού βίου.